ABŞ-İran razılaşmasının davamlı sülhə çevrilməsinin ŞƏRTLƏRİ - Qalib kimdir?

ABŞ-İran münasibətlərində gərginliyin pik həddə çatdığı bir mərhələdə diqqətçəkən diplomatik gedişatın şahidi olduq. Donald Trampın administrasiyasının İrana qarşı planlaşdırılan hərbi əməliyyatları iki həftəlik dayandırmaq qərarı regionda yeni siyasi dinamikanın formalaşdığını göstərir. Bu addımın Hörmüz boğazı üzərindən nəqliyyatın təhlükəsiz şəkildə bərpası ilə şərtləndirilməsi isə enerji təhlükəsizliyi və qlobal ticarət baxımından proseslərin nə qədər kritik olduğunu ortaya qoyur.

Eyni zamanda, ABŞ, İran və region ölkələri arasında paralel şəkildə aparılan danışıqlar tərəflərin artıq hərbi qarşıdurmadan çox siyasi razılaşmaya fokuslandığını göstərir. Tehranın irəli sürdüyü şərtlər və Vaşinqtonun mümkün güzəştləri ətrafında formalaşan bu tendensiya Yaxın Şərqdə uzunmüddətli sabitlik perspektivləri baxımından ciddi əhəmiyyət daşıyır. Beləliklə, qarşıdakı iki həftə yalnız taktiki fasilə deyil, həm də regionun gələcək təhlükəsizlik arxitekturasını müəyyən edə biləcək həlledici mərhələ kimi qiymətləndirilir.

Mövzu ilə bağlı Gundem.today-a danışan politoloq Rəşad Bayramov bildirib ki, ABŞ və İran arasında əldə olunmuş atəşkəs razılaşması qısa müddətli sakitlikdən daha çox regionda potensial strateji dəyişikliklər üçün bir platforma yaradır:

"Bu razılaşma həm hərbi, həm də diplomatik baxımdan mühüm siqnaldır. Çünki tərəflər eskalasiyanı dayandırmaqla eyni zamanda regional oyunçulara, xüsusilə İsrail, Səudiyyə Ərəbistanı və bütövlükdə Körfəz ölkələrinə öz mövqelərini nümayiş etdirirlər. Praktik baxımdan atəşkəs həm ABŞ, həm də İran üçün manevr sahəsi açır. Belə ki, ABŞ nüvə proqramının məhdudlaşdırılması və ballistik raket proqramının monitorinqi istiqamətində strateji üstünlük qazanmaq istəyir, İran isə öz regional təsirini və daxili siyasi sabitliyini qorumağa çalışır".

"Bölgədə dəyişikliklərin birinci və ən açıq göstəricisi müharibə riskinin azalmasıdır. Tərəflər arasında birbaşa toqquşmaların qarşısı alındığı üçün regional ticarət yolları, enerji nəqli və iqtisadi fəaliyyətlər müəyyən qədər sabitləşə bilər. Eyni zamanda, İranın təsir dairəsində olan qruplar və müttəfiq təşkilatlar da atəşkəsdən sonra daha ehtiyatlı hərəkət edəcəklər. Çünki regionda eskalasiya riski yüksək olaraq qalır. Bu isə bir tərəfdən müvəqqəti sabitlik, digər tərəfdən isə uzunmüddətli strateji balans üçün zəruri şərait yaradır", - deyə müsahibimiz vurğulayıb.

Onun sözlərinə görə, tərəflərin bir-birinin şərtlərini tam qəbul etməsi ehtimalı hələlik çox aşağıdır:

"ABŞ İranın nüvə materiallarını tamamilə ölkədən çıxarmasını, uranın zənginləşdirilməsinin dayandırılmasını və ballistik raket proqramının məhdudlaşdırılmasını tələb edir. Bu istəklər İran üçün strateji "qırmızı xətt" sayılır və onun tam qəbul olunması Tehranın regional mövqeyinə ciddi təsir göstərə bilər. Öz növbəsində İranın da 10 bəndlik planda ABŞ-nin tələblərinə tamamilə əks mövqedən çıxış etməsi danışıqların uğurlu olacağına və bunun davamlı sülhə gətirib çıxaracağına dair ciddi suallar doğurur. Amma bütün bunlara baxmayaraq mərhələli kompromislər mümkündür. Yəni nüvə proqramının müəyyən səviyyədə monitorinq altında saxlanılması, bəzi texniki məhdudiyyətlərin tətbiqi və s. nəzərdə tutulur".

"Regionda digər aktorlar üçün də əhəmiyyətli dəyişikliklər gözlənilir. İsrail və Körfəz ölkələrinin atəşkəsdən sonra diplomatik və hərbi hazırlıqlarını yenidən nəzərdən keçirməsi, həmçinin İranın hər hansı yeni hərbi fəaliyyətlərinə qarşı monitorinqi gücləndirəcyi gözləniləndir. Eyni zamanda, diplomatik vasitəçilər, məsələn Pakistan, Türkiyə kimi dövlətlər də danışıqların davamlılığı üçün mühüm rol oynayacaqlar" - analitik vurğulayıb.

Onun sözlərinə görə, əldə olunan atəşkəs həm müvəqqəti sabitlik yaradır, həm də regionda strateji balansın dəyişmə potensialını artırır:

"Amma tərəflərin şərtləri tam qəbul etməsi hələlik real görünmür. Uzunmüddətli sülh və stabillik üçün ABŞ və İranın həm hərbi, həm siyasi, həm də iqtisadi sahələrdə qarşılıqlı anlaşmaya və real kompromislərə getməsi vacibdir. Əks halda bu atəşkəs sadəcə qısa fasilə olacaq və region yenidən gərginliyə sürüklənəcək".

Xəbər maraqlı gəlib? Sosial şəbəkələrdə paylaşın