Yaxın Şərqdə gərginlik fonunda neftin bahalaşması Azərbaycana necə təsir göstərəcək?

Son həftələrdə qlobal enerji bazarları yenidən geosiyasətin sərt küləkləri ilə üz-üzə qalıb. Yaxın Şərqdə gərginliyin kəskinləşməsi, ABŞ və İran arasında hərbi qarşıdurmanın genişlənməsi, eləcə də dünya neft tədarükünün strateji arteriyası sayılan Hörmüz boğazı ətrafında risklərin artması bazarlarda narahatlığı pik həddə çatdırıb. Bunun fonunda neft qiymətləri siyasi qərarların və hərbi risklərin diktə etdiyi yeni bir mərhələyə qədəm qoyub.

Məhz bu səbəbdən bazar iştirakçıları üçün əsas suallardan biri dəyişməz qalır: Hörmüz boğazında hər hansı məhdudiyyət və ya bağlanma ehtimalı nə qədər realdır? Çünki dəniz yolu ilə daşınan qlobal xam neftin təxminən beşdə biri məhz bu marşrutdan keçir və burada baş verə biləcək istənilən fasilə ani təklif şoku yaradaraq qiymətləri sürətlə yuxarı çəkə bilər. Son hadisələr də bunu bir daha təsdiqlədi - ABŞ-İran qarşıdurması fonunda "Brent" markalı neftin qiyməti kəskin sıçrayış nümayiş etdirdi.

Yaxın Şərqdəki gərginlik Azərbaycan üçün də kənarda qalan proses deyil. Əksinə, bu dalğalanmalar birbaşa ölkənin əsas ixrac məhsulu olan "Azeri Light" neftinin qiymətində özünü göstərir. ABŞ və İran arasında münaqişənin aktiv fazaya keçdiyi fevralın 28-dən sonra Azərbaycan neftinin qiyməti 72,75 dollardan 141,68 dollara qədər yüksələrək rekord səviyyələrə yaxınlaşıb. Lakin atəşkəs razılaşmasının əldə olunması ilə bazarlarda nisbi sakitləşmə müşahidə olunub və qiymətlər tədricən geriləməyə başlayıb. Bu isə bir daha göstərir ki, neft bazarı iqtisadi proseslərlə yanaşı, həm də siyasi impulslarla idarə olunan həssas bir sistemdir.

Real qazanc, yoxsa illüziya?

İlk baxışda belə görünə bilər ki, neft qiymətlərinin yüksəlməsi Azərbaycan üçün avtomatik olaraq daha çox gəlir deməkdir. Xüsusilə də nəzərə alsaq ki, 2026-cı il dövlət büdcəsində neftin bir bareli ehtiyatlı şəkildə 65 ABŞ dolları səviyyəsində götürülüb. Bu fonda bazar qiymətlərinin kəskin şəkildə yüksəlməsi ictimai müzakirələrdə "əlavə gəlir dalğası" gözləntilərini artırır.

Lakin məsələ bu qədər sadə deyil. Daha geniş iqtisadi prizmadan baxdıqda aydın olur ki, qısamüddətli qiymət sıçrayışları ilə dövlət büdcəsinin real gəlirləri arasında birbaşa və dərhal əlaqə formalaşmır. Bunun əsas səbəbi isə büdcə planlaşdırmasının mahiyyətində gizlidir.

Azərbaycanın dövlət maliyyə siyasəti neft qiymətlərinin yüksək volatilliyini nəzərə alaraq ehtiyatlı yanaşma üzərində qurulub. Büdcədə götürülən baza qiyməti mümkün riskləri sığortalamaq məqsədi daşıyır. Çünki enerji bazarlarında qısamüddətli bahalaşmaların davamlı olub-olmayacağı əvvəlcədən dəqiq proqnozlaşdırıla bilmir və bu cür dalğalanmalar üzərində uzunmüddətli fiskal siyasət qurmaq risklidir.

Əslində, 2025-ci ilin sonu və 2026-cı ilin əvvəllərində bazarın ümumi trayektoriyası tam fərqli idi. Qeyri-OPEC+ ölkələrində hasilatın artması, OPEC+ çərçivəsində məhdudiyyətlərin tədricən yumşaldılması və qlobal tələbin zəifləməsi fonunda gündəlik təxminən 2 milyon barel həcmində təklif artıqlığı gözlənilirdi. Beynəlxalq təşkilatların proqnozları da məhz bu reallığa əsaslanaraq neftin qiymətini 60 dollar və daha aşağı səviyyədə qiymətləndirirdi.

Nəticə etibarilə həm dövlət büdcəsi, həm də Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) maliyyə planlaması bu daha mühafizəkar ssenariyə uyğun şəkildə formalaşdırılıb. Bu isə o deməkdir ki, bugünkü qiymət sıçrayışları iqtisadi sistem üçün müəyyən əlavə imkanlar yaratsa da, onların uzunmüddətli fiskal effektə çevrilməsi üçün davamlılıq əsas şərt olaraq qalır.

Beləliklə, hazırkı bahalaşmanı ani gəlir artımından daha çox, yüksək risklərlə müşayiət olunan müvəqqəti fürsət kimi qiymətləndirmək daha doğru yanaşma olardı.

Dəyişkən bazarın siqnalları

Enerji bazarları öz təbiəti etibarilə sabitlikdən çox dəyişkənlik üzərində qurulub. Qiymətlər iqtisadi göstəricilərlə yanaşı, geosiyasi proseslər, qlobal iqtisadi artım tempi, tələb və təklif balansı, texnoloji transformasiyalar və hətta bazar gözləntiləri ilə formalaşır. Bu səbəbdən qısamüddətli qiymət sıçrayışlarını uzunmüddətli və sabit gəlir mənbəyi kimi qəbul etmək iqtisadi baxımdan əsaslı yanaşma sayılmır.

Bunu beynəlxalq maliyyə institutlarının proqnozlarında da aydın görmək mümkündür. 2026-cı ilin yanvarında "S&P Global" beynəlxalq reytinq agentliyi "Brent" markalı neft üçün illik orta qiyməti 58 dollar səviyyəsində qiymətləndirirdi. ABŞ Energetika Nazirliyinin Enerji İnformasiya Administrasiyası (EIA) bu göstəricini 56 dollar, "Goldman Sachs" 56 dollar, "ING Group" 57 dollar, "Citigroup" 62 dollar, "Bank of America" isə 60 dollar səviyyəsində proqnozlaşdırmışdı.

Lakin Yaxın Şərqdə hərbi eskalasiyanın başlaması ilə bu qiymətləndirmələr sürətlə yenidən nəzərdən keçirildi və müvafiq olaraq 87, 79, 85, 68, 83 və 77 dollar/barel səviyyəsinə yüksəldi. Bu dinamika bir daha təsdiqləyir ki, neft bazarı proqnozlardan çox, reallıqda baş verən hadisələrin təsiri altında formalaşır.

Qiymət dinamikası

Kotirovka

Fevral orta qiymət

Mart orta qiymət

Artım %

Brent (Dated)

$71,15

$103,89

Azeri Lt CIF

$71,08